Zatopiona osada Majów w jeziorze Atitlán

 Pod powierzchnią jeziora Atitlán w Gwatemali znajduje się rozległe stanowisko archeologiczne związane z cywilizacją Majów. Badania przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców, we współpracy ze społecznością Tz’utujil, pozwoliły nie tylko dokładnie zlokalizować to miejsce, ale także określić jego rzeczywisty charakter.

Zebrane dane wskazują jednoznacznie, że nie jest to pojedyncze miejsce o funkcji rytualnej, lecz zatopiona osada — fragment dawnego krajobrazu kulturowego, który znalazł się pod wodą w wyniku zmian środowiskowych. 

Jezioro Atitlán jako środowisko archeologiczne

Jezioro Atitlán, pochodzenia wulkanicznego, należy do najgłębszych zbiorników w Ameryce Środkowej i nie posiada naturalnego odpływu powierzchniowego. Ta cecha ma bezpośrednie znaczenie dla interpretacji stanowisk archeologicznych, ponieważ poziom wody w jeziorze zmieniał się w przeszłości w sposób zauważalny i długotrwały.

Udokumentowane wahania poziomu wody, w tym gwałtowne obniżenie po trzęsieniu ziemi w 1976 roku, pokazują skalę procesów, które mogły zachodzić również w starożytności. To właśnie te zmiany tłumaczą obecność struktur architektonicznych na dnie jeziora — nie jako efekt działalności rytualnej, lecz jako konsekwencję zalania wcześniej zamieszkanych terenów. 

Samabaj i problem wcześniejszych badań

Najbardziej znane stanowisko w jeziorze zostało zarejestrowane pod nazwą Samabaj pod koniec lat 90., jednak przez długi czas jego lokalizacja i interpretacja pozostawały niejednoznaczne. Wcześniejsze ekspedycje dostarczały cennych znalezisk, takich jak ceramika, struktury kamienne czy stele, ale brakowało spójnego modelu przestrzennego.

Dodatkowym problemem była rozbieżność danych oraz ograniczona współpraca między różnymi grupami zaangażowanymi w badania — archeologami, instytucjami państwowymi, nurkami i lokalną społecznością. W efekcie stanowisko funkcjonowało raczej jako zbiór obserwacji niż dobrze zdefiniowany obiekt badawczy. 

 

Nowe podejście i współpraca ze społecznością Tz’utujil

Zmiana nastąpiła wraz z inicjatywą społeczności Tz’utujil, która  wsparła przeprowadzenia badań z uwzględnieniem zarówno standardów naukowych, jak i lokalnego rozumienia dziedzictwa. W odpowiedzi powołano model współpracy, w którym przedstawiciele społeczności uczestniczyli w procesie badawczym na każdym etapie.

W ramach projektu przeszkolono lokalnego nurka, włączono społeczność w proces decyzyjny oraz zadbano o formę prezentacji wyników — między innymi poprzez modele fotogrametryczne. Takie podejście wpłynęło nie tylko na przebieg badań, ale również na ich wiarygodność i odbiór. 

Lokalizacja stanowiska i metody badawcze

Jednym z głównych celów projektu było precyzyjne określenie lokalizacji stanowiska, które wcześniej opisywano w sposób zbyt ogólny. Wykorzystano w tym celu pomiary batymetryczne z użyciem echosondy wielowiązkowej, analizę wcześniejszych map oraz dane georeferencyjne.

Dzięki temu zawężono obszar poszukiwań i wskazano konkretny punkt oznaczony jako A4. Podczas nurkowań przeprowadzonych w tym rejonie szybko potwierdzono obecność struktur znanych z wcześniejszych badań, co pozwoliło jednoznacznie powiązać je z właściwą lokalizacją.  

Struktura stanowiska i interpretacja

Na dnie jeziora udokumentowano kilka kompleksów architektonicznych obejmujących platformy, układy kamienne oraz stele. Rozmieszczenie tych elementów wskazuje na zorganizowaną przestrzeń osadniczą, a nie przypadkowe nagromadzenie obiektów.

To właśnie analiza układu przestrzennego była kluczowa dla reinterpretacji stanowiska. Zamiast miejsca składania ofiar mamy do czynienia z dawną osadą, która funkcjonowała jako normalna przestrzeń życia społeczności Majów. 

Datowanie i proces zatopienia

W trakcie badań przeprowadzono wykopaliska testowe oraz analizę stratygraficzną osadów. Znalezione fragmenty ceramiki oraz odłupki obsydianu datowano na późny okres preklasyczny, czyli od około 350 r. p.n.e. do 250 r. n.e.

Struktura warstw osadów wskazuje, że zatopienie osady było wynikiem stopniowego, ale znaczącego wzrostu poziomu wody. Możliwe przyczyny obejmują aktywność wulkaniczną, sejsmiczną oraz zmiany klimatyczne. Po zalaniu teren został przykryty osadami, co przyczyniło się do zachowania struktur. 

 

Możliwość istnienia kolejnych stanowisk

Analizy rekonstrukcji poziomu jeziora sugerują, że obecnie zidentyfikowane stanowisko nie musi być jedyne. W przeszłości w obrębie jeziora mogły istnieć inne wyspy lub obszary zamieszkane, które również zostały zalane.

To oznacza, że jezioro Atitlán może stanowić znacznie większy kompleks archeologiczny, którego rozpoznanie dopiero się rozpoczyna. 

Badania przeprowadzone w maju 2022 roku mają istotne znaczenie dla poznania cywilizacji Majów oraz rozwoju archeologii podwodnej w regionie Mezoameryki. Łączą dobrze zachowany kontekst architektoniczny z możliwością analizy procesów środowiskowych, które wpłynęły na dawne osadnictwo.

Równie istotny jest model współpracy ze społecznością lokalną, pokazujący, że badania archeologiczne mogą być prowadzone w sposób bardziej zintegrowany i transparentny.

Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „ Journal of Maritime Archaeology” , Barba-Meinecke, H., Delaere, C., Cerezo Andreo, F. et al. Community-Engaged Archaeology with the Tz’utujil Maya to Approach the Submerged Cultural Landscape of Lake Atitlán (Guatemala). J Mari Arch 21, 18 (2026). doi.org/10.1007/s11457-026-09511-8