U wybrzeży włoskiego Bari spoczywa wrak amerykańskiego statku transportowego SS Samuel J. Tilden, którego historia wiąże się z wydarzeniami II wojny światowej na Adriatyku. W październiku 2026 roku badacze ponownie zeszli na stanowisko, aby uzupełnić dokumentację fotogrametryczną i zarejestrować obraz sferyczny 360°. Nowe materiały mają pomóc w dokładniejszym odwzorowaniu wraku i jego cyfrowym udostępnieniu.
Statek Liberty w porcie Bari
Warto przeczytać:
SS Samuel J. Tilden był amerykańskim statkiem towarowym typu Liberty, należącym do licznej serii jednostek budowanych podczas II wojny światowej na potrzeby transportu zaopatrzenia. Statki te odgrywały ważną rolę w alianckiej logistyce morskiej, przewożąc wyposażenie wojskowe, pojazdy, materiały i inne ładunki niezbędne do prowadzenia działań wojennych.
Jednostkę zbudowano w 1942 roku w Portland w stanie Oregon. Miała 134,6 metra długości i 17,4 metra szerokości, a jej pojemność brutto wynosiła 7176 GT. Należała do standardowego typu konstrukcyjnego EC2-S-C1, opracowanego z myślą o wielkoseryjnej produkcji statków transportowych.
Na początku grudnia 1943 roku Samuel J. Tilden znajdował się w porcie Bari, jednym z ważnych alianckich ośrodków zaopatrzeniowych na włoskim wybrzeżu Adriatyku. Statek przybył tam z Bizerty w Tunezji, przewożąc pasażerów oraz ładunek obejmujący między innymi pojazdy, paliwo i zaopatrzenie medyczne.
2 grudnia 1943 roku niemieckie lotnictwo przeprowadziło nalot na port. W wyniku ataku uszkodzonych zostało wiele zacumowanych jednostek, w tym Samuel J. Tilden. Według dokumentów historycznych przywołanych w opracowaniu archeologicznym statek został następnie odholowany poza port i zatonął 4 grudnia 1943 roku.
Wrak spoczywa obecnie na głębokości około 45–55 metrów, w odległości około dwóch mil morskich od głównego falochronu portu Bari.
Wrak znany nurkom, ale przez lata błędnie identyfikowany
Pozostałości dużego stalowego statku były znane lokalnym nurkom już w latach siedemdziesiątych XX wieku. Przez długi czas nie było jednak pewności, do której jednostki należał wrak.
Początkowo łączono go z innymi statkami zatopionymi w rejonie Bari. Dopiero analiza dokumentacji archiwalnej, wymiarów zachowanej konstrukcji oraz położenia stanowiska pozwoliła zweryfikować wcześniejsze hipotezy.
W 2011 roku wrak rozpoznawali nurkowie włoskich Carabinieri. Przeprowadzone wówczas oględziny nie stanowiły jednak pełnej dokumentacji archeologicznej.
Potwierdzenie identyfikacji przyniosły systematyczne badania podwodne przeprowadzone latem 2025 roku. Ich wyniki przedstawili Marco Procaccini i Federico Ugolini w artykule opublikowanym 24 kwietnia 2026 roku na łamach czasopisma naukowego Heritage.
Badania w 2025 roku. Sonar, ROV i fotogrametria
Kampania z lipca i sierpnia 2025 roku była przedsięwzięciem łączącym archeologię podwodną, pomiary hydroakustyczne i dokumentację fotograficzną. W pracach uczestniczyli między innymi naukowcy z Uniwersytetu w Sienie, specjaliści włoskiego instytutu ISPRA oraz nurkowie Carabinieri.
Badania prowadzono metodami nieinwazyjnymi, bez wydobywania zabytków i elementów konstrukcji wraku.
Wykorzystano echosondę wielowiązkową MBES, zamontowaną na jednostce badawczej Astrea, zdalnie sterowany pojazd podwodny ROV oraz sprzęt fotograficzny obsługiwany przez nurków.
Zobacz także:
W trakcie kampanii wykonano 12 nurkowań badawczych i zgromadzono ponad 0,55 TB danych. Pomiary hydroakustyczne objęły obszar około dwóch kilometrów kwadratowych, pozwalając rozpoznać ukształtowanie dna oraz położenie wraku w otaczającym go środowisku.
Szczegółową dokumentację fotogrametryczną wykonano dla trzech zasadniczych części jednostki: dziobu, rufy oraz rejonu nadbudówki.
Fotogrametria polega na odtwarzaniu geometrii obiektu na podstawie serii częściowo nakładających się zdjęć. Odpowiednio przetworzone fotografie pozwalają uzyskać trójwymiarowy model powierzchni, który można analizować bez konieczności ponownego schodzenia pod wodę.
W przypadku Samuela J. Tildena metoda ta umożliwiła dokładniejsze rozpoznanie zachowanych fragmentów konstrukcji i rozmieszczenia elementów wyposażenia.
Badacze stwierdzili, że znaczna część wraku pozostaje czytelna, a kadłub jest lekko przechylony na lewą burtę. Na pokładzie rufowym udokumentowano pozostałości pojazdów, w tym obiekt interpretowany jako prawdopodobny ambulans.
Pomiary batymetryczne ujawniły również zagłębienie dna wzdłuż prawej burty dziobowej części wraku. Według autorów badań mogło ono powstać wskutek wymywania osadów przez prądy morskie. Jest to jednak interpretacja wymagająca dalszej weryfikacji, a nie ostatecznie potwierdzony mechanizm powstania tej formy.
Istotnym elementem dokumentacji była także ocena stanu zachowania konstrukcji. Na powierzchniach stalowego kadłuba stwierdzono obecność organizmów porastających, między innymi gąbek, natomiast w niektórych partiach wraku odnotowano zaplątane sieci rybackie.
Wszystkie te obserwacje pochodzą z kampanii przeprowadzonej w 2025 roku.
Najczęściej czytane:
Październik 2026. Uzupełnianie cyfrowego modelu
W dniach 20–22 października 2026 roku badacze ponownie przeprowadzili prace dokumentacyjne na wraku SS Samuel J. Tilden.
W kampanii uczestniczyli przedstawiciele ISPRA, Uniwersytetu w Sienie, Uniwersytetu Salento oraz jednostki nurków Carabinieri z Pescary. Prace odbywały się przy wsparciu właściwych włoskich służb ochrony dziedzictwa kulturowego.
Głównym celem było pozyskanie dodatkowych danych fotogrametrycznych, które pozwolą zwiększyć szczegółowość istniejącego modelu 3D. Dokumentację skoncentrowano na burtach, nadbudówce oraz pokładach dziobowym i rufowym.
Jednym z nowych elementów kampanii było wykorzystanie kamery Insta360, udostępnionej przez firmę EasyDive. Za jej pomocą rejestrowano obraz sferyczny obejmujący wrak i jego podwodne otoczenie.
Nagrania 360° różnią się od klasycznego filmu podwodnego sposobem prezentacji przestrzeni. Podczas odtwarzania odbiorca może zmieniać kierunek obserwacji, oglądając poszczególne elementy zarejestrowanego otoczenia.
Zgodnie z informacją ISPRA zgromadzone materiały mają zostać wykorzystane do opracowania form wirtualnego zwiedzania stanowiska. Mogą one umożliwić poznawanie wraku osobom, które nie mają możliwości obejrzenia go podczas nurkowania.
Komunikat instytutu potwierdza przeprowadzenie nowych prac dokumentacyjnych, nie zawiera jednak szczegółowych wyników porównania modeli z 2025 i 2026 roku. Nie przedstawiono również informacji o odkryciu nieznanych wcześniej fragmentów statku ani o stwierdzeniu zmian w stanie zachowania jego konstrukcji.
Na obecnym etapie zasadniczą wartością październikowej kampanii jest więc rozszerzenie dokumentacji, a nie ogłoszenie nowych odkryć archeologicznych.
Wrak jako stanowisko archeologiczne i siedlisko organizmów morskich
SS Samuel J. Tilden jest nie tylko materialnym świadectwem wydarzeń wojennych, ale również obiektem podlegającym nieustannym procesom zachodzącym w środowisku morskim.
Stalowy kadłub stanowi podłoże dla organizmów osiadłych, a jego obecność wpływa na lokalne warunki przepływu wody i przemieszczania się osadów. Jednocześnie sama konstrukcja jest narażona na korozję, oddziaływanie prądów oraz działalność człowieka, w tym rybołówstwo.
Z tego powodu dokumentacja wraku ma znaczenie zarówno archeologiczne, jak i środowiskowe.
Połączenie pomiarów batymetrycznych, fotogrametrii i obserwacji biologicznych pozwala rozpatrywać stanowisko jako całość: historyczną konstrukcję znajdującą się w określonym środowisku morskim.
Modele trójwymiarowe wykonywane podczas kolejnych kampanii mogą w przyszłości posłużyć do porównywania stanu zachowania poszczególnych części wraku. Warunkiem uzyskania wiarygodnych wyników jest jednak odpowiednia dokładność pomiarów i porównywalność danych.
W przypadku Samuela J. Tildena nie opublikowano jeszcze wyników takiej analizy obejmującej kampanie z 2025 i 2026 roku.
Cyfrowa dokumentacja podwodnego dziedzictwa
Badania wraku u wybrzeży Bari dobrze ilustrują kierunek rozwoju współczesnej archeologii podwodnej. Dokumentacja fotograficzna, pomiary hydroakustyczne i modele 3D nie zastępują bezpośrednich obserwacji nurków, lecz uzupełniają je o dane, których nie sposób uzyskać podczas pojedynczego zanurzenia.
Echosonda wielowiązkowa pozwala rozpoznać stanowisko i jego otoczenie, fotogrametria umożliwia szczegółowe odwzorowanie widocznych powierzchni, a nagrania sferyczne mogą pomóc w prezentacji wyników badań szerokiej publiczności.
Dzięki takim metodom wrak, którego bezpośrednie poznanie jest ograniczone przez głębokość i warunki podwodne, może stać się przedmiotem znacznie dokładniejszych analiz oraz cyfrowej prezentacji.
Październikowa kampania nie zmienia dotychczasowej wiedzy o tożsamości SS Samuel J. Tilden. Stanowi natomiast kolejny etap systematycznego dokumentowania stanowiska, łączącego historię żeglugi, archeologię podwodną i badania środowiska morskiego.
To właśnie ciągłość takich prac pozwala zachować wiedzę o wrakach nie tylko jako świadectwach przeszłości, lecz także jako obiektach, których stan i otoczenie zmieniają się wraz z upływem czasu.
Źródła:
-
Underwater Archaeological Survey of the SS Samuel J. Tilden Wreck (Bari, Italy), Heritage, 2026.
-
ISPRA, dokumentacja badań wraku z 2025 roku.
-
ISPRA, komunikat o kampanii z października 2026 roku.
