Dwanaście żaglowców, dwa parowce i niemiecki niszczyciel S31 znalazły się na liście zabytków objętych państwową ochroną w Estonii. Wśród nich są jednostki sprzed kilkuset lat, których konstrukcje zachowały się na dnie Bałtyku. Część stanowisk archeolodzy dokumentowali za pomocą zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych.
Estońska minister kultury Heidy Purga uznała za zabytki archeologiczne 15 wraków statków, z których każdy ma co najmniej 100 lat. Decyzja, ogłoszona 20 października 2026 roku, rozszerza listę chronionych podwodnych stanowisk archeologicznych w Estonii.
Wśród objętych ochroną jednostek znalazło się 12 żaglowców, dwa parowce, w tym Success, oraz niemiecki niszczyciel S31. Cztery wraki znajdują się na wodach wewnętrznych Estonii, dziewięć na jej morzu terytorialnym, a dwa w wyłącznej strefie ekonomicznej.
Warto przeczytać:
Według estońskiego Ministerstwa Kultury wszystkie 15 wraków zachowało się w stopniu pozwalającym traktować je jako wartościowe źródła informacji archeologicznej. Ochrona ma zabezpieczyć zarówno pozostałości samych statków, jak i związane z nimi stanowiska archeologiczne.
Ochrona wraków i ich otoczenia
Bałtyk stwarza szczególne warunki do zachowania drewnianych konstrukcji statków. Niskie zasolenie w znacznej części akwenu ogranicza występowanie organizmów niszczących drewno, a chłodne wody sprzyjają przetrwaniu wielu elementów wyposażenia i konstrukcji jednostek.
Jednak nawet dobrze zachowane stanowiska archeologiczne są narażone na uszkodzenia związane z działalnością człowieka. Rozbudowa infrastruktury morskiej, połowy denne czy prace prowadzone na dnie mogą naruszać zarówno konstrukcje wraków, jak i otaczające je warstwy archeologiczne.
Dlatego ochrona obejmuje nie tylko sam kadłub statku, lecz również związane z nim pozostałości i elementy oderwane od głównej konstrukcji. Wokół każdego z 15 stanowisk ustanawiana jest ponadto strefa ochronna o szerokości 300 metrów.
Nie oznacza to całkowitego wyłączenia tych obszarów z użytkowania. Planowane działania muszą jednak uwzględniać obecność zabytku oraz ryzyko jego uszkodzenia.
Piętnaście stanowisk o znaczeniu archeologicznym
Nowo chronione wraki reprezentują różne okresy historii żeglugi po Bałtyku. Wśród nich znajdują się jednostki handlowe, żaglowce sprzed kilkuset lat oraz okręt wojenny.
Wraz z objęciem ochroną kolejnych 15 wraków Estonia powiększyła liczbę chronionych podwodnych zabytków. Przed tą decyzją w kraju znajdowały się 122 takie obiekty.
Jak podkreślają estońscy archeolodzy, samo odnalezienie wraku nie wystarcza do nadania mu statusu zabytku. Konieczne jest wcześniejsze rozpoznanie jego konstrukcji, stanu zachowania oraz potencjalnej wartości naukowej.
Najczęściej czytane:
Dokumentacja podwodna, w tym materiały fotograficzne i filmowe wykonywane za pomocą pojazdów ROV, pozwala ocenić stan zachowania stanowisk bez konieczności prowadzenia prac ingerujących w ich strukturę.
Ochrona piętnastu wraków ma również znaczenie w kontekście Konwencji UNESCO o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego z 2001 roku, do której Estonia przystąpiła 2 lutego 2021 roku.
Żaglowiec sprzed kilkuset lat na głębokości ponad 60 metrów
Zobacz także:
Jednym z przykładów stanowisk objętych ochroną jest wrak żaglowca znajdujący się na głębokości przekraczającej 60 metrów.
Uwagę archeologów zwrócił jego wydłużony, stosunkowo wąski kształt. Wstępna analiza konstrukcji wskazuje, że jednostka może pochodzić z XVI lub XVII wieku.
Do dokumentacji wykorzystano zdalnie sterowany pojazd podwodny ROV. Zarejestrowany materiał pozwolił rozpoznać fragmenty konstrukcji oraz dwa maszty, wskazujące na dwumasztowe ożaglowanie jednostki.
Badacze podkreślają jednak, że dostępne nagrania przedstawiają jedynie część wraku. Nie pozwalają jeszcze określić pełnego stanu zachowania konstrukcji ani jednoznacznie ustalić pochodzenia statku.
Żaglowiec z XVII–XVIII wieku
Wśród chronionych stanowisk znajduje się również żaglowiec datowany na XVII lub XVIII wiek. Jego konstrukcja zachowała się w znacznej części, a niektóre elementy wystają kilka metrów ponad dno.
Na stanowisku rozpoznano między innymi windę kotwiczną oraz duży gafel, stanowiący element dawnego ożaglowania.
Objęcie piętnastu wraków ochroną pozwala zachować stanowiska archeologiczne, które mogą dostarczać kolejnych informacji o historii żeglugi, handlu i konfliktów na Morzu Bałtyckim. Zachowanie tych stanowisk umożliwi prowadzenie dalszych badań i dokumentowanie zmian zachodzących na wrakach.
Źródło: Ministerstwo Kultury Estonii (Kultuuriministeerium).
